مقاوم سازی ساختمان یکی از مهمترین اقداماتی است که میتواند عملکرد سازههای قدیمی را در برابر زلزله و سایر نیروهای وارد بر ساختمان بهبود دهد. اما برای بسیاری از مالکان، مدیران ساختمان و ساکنان یک سؤال مهم وجود دارد: آیا مقاوم سازی ساختمان بدون تخلیه ساکنان امکانپذیر است؟
این سؤال بهخصوص درباره ساختمانهای مسکونی، اداری و تجاری که همچنان در حال استفاده هستند اهمیت بیشتری پیدا میکند. تخلیه کامل یک ساختمان میتواند باعث اختلال در زندگی ساکنان، توقف فعالیت کسبوکارها، افزایش هزینههای جانبی و طولانی شدن فرآیند پروژه شود. از طرف دیگر، اجرای عملیات مقاوم سازی در ساختمانی که افراد در آن حضور دارند، بدون بررسی دقیق شرایط سازه و برنامهریزی اجرایی میتواند خطرناک باشد.
بنابراین پاسخ این سؤال یک «بله» یا «خیر» ساده نیست. امکان اجرای مقاوم سازی ساختمان بدون تخلیه به نوع سازه، شدت ضعفهای موجود، محل اجرای عملیات، روش انتخابشده، شرایط بهرهبرداری و الزامات ایمنی پروژه بستگی دارد.
در استانداردهای تخصصی مقاوم سازی ساختمانهای موجود نیز ارزیابی سازه پیش از انتخاب روش بهسازی اهمیت اساسی دارد. برای نمونه، استاندارد ASCE/SEI 41 برای ارزیابی و مقاوم سازی ساختمانهای موجود، فرآیندهای مختلفی را متناسب با سطح عملکرد موردنظر و شرایط سازه در نظر میگیرد.
آیا مقاوم سازی ساختمان بدون تخلیه ساکنان امکانپذیر است؟
در برخی پروژهها میتوان عملیات مقاوم سازی را به صورت مرحلهای و با محدود کردن محل اجرای کار انجام داد، اما این موضوع به معنی امکانپذیر بودن آن برای تمام ساختمانها نیست.
در یک ساختمان در حال بهرهبرداری، نخست باید مشخص شود ضعف سازه دقیقاً در کدام بخشها قرار دارد. ممکن است مشکل اصلی مربوط به ستونها و تیرها باشد یا ضعف در سیستم باربر جانبی، اتصالات، دیوارها یا حتی برخی اجزای غیرسازهای مشاهده شود.
به همین دلیل، قبل از تصمیمگیری درباره تخلیه یا عدم تخلیه ساختمان، باید ارزیابی سازه موجود انجام شود. در استاندارد ASCE 41 نیز اطلاعات ساختمان موجود، سطح خطر لرزهای، هدف عملکردی و روش ارزیابی از بخشهای مهم فرآیند بررسی ساختمانهای موجود محسوب میشوند.
در نتیجه، عبارت «مقاوم سازی بدون تخلیه» نباید به عنوان یک روش اجرایی مستقل در نظر گرفته شود. این عبارت بیشتر به یک استراتژی اجرای پروژه اشاره دارد که در صورت مناسب بودن شرایط سازه و پروژه میتواند مورد استفاده قرار گیرد.
چرا تخلیه ساختمان همیشه اولین راهحل نیست؟
یکی از مشکلات اصلی پروژههای مقاوم سازی ساختمانهای قدیمی، ادامه فعالیت ساختمان در زمان اجرای عملیات است.
فرض کنید یک ساختمان مسکونی چندطبقه دارای چندین واحد فعال باشد. تخلیه تمام واحدها ممکن است نیازمند تأمین محل موقت برای ساکنان، جابهجایی وسایل، توقف فعالیت ساختمان و تحمل هزینههای اضافی باشد.
در ساختمانهای اداری و تجاری، موضوع حتی پیچیدهتر میشود. تعطیلی یک مجموعه ممکن است به معنی توقف فعالیت کارکنان یا کسبوکارها باشد.
از طرف دیگر، در برخی پروژهها تمام بخشهای ساختمان همزمان نیاز به عملیات ندارند. اگر ارزیابی سازه نشان دهد که میتوان عملیات را در بخشهای مشخص و به صورت مرحلهای انجام داد، ممکن است امکان مدیریت همزمان عملیات ساختمانی و بهرهبرداری از بخشهای دیگر ساختمان وجود داشته باشد.
البته این موضوع تنها پس از بررسی مهندسی و تهیه برنامه اجرایی مناسب قابل تصمیمگیری است.
چه ساختمانهایی شانس بیشتری برای مقاوم سازی بدون تخلیه دارند؟
نمیتوان برای تمام ساختمانها یک نسخه واحد تجویز کرد، اما برخی شرایط میتوانند اجرای مرحلهای پروژه را سادهتر کنند.
ساختمانهایی با ضعف موضعی
اگر ضعف سازه در تعداد محدودی از اعضا یا نواحی مشخص متمرکز باشد، ممکن است بتوان عملیات را به صورت موضعی انجام داد.
برای مثال، در صورتی که پس از ارزیابی سازه مشخص شود برخی اعضای مشخص نیاز به تقویت دارند، میتوان برنامه اجرای پروژه را بر اساس همان نواحی تنظیم کرد.
البته نوع تقویت، میزان دسترسی به عضو و اثر عملیات بر مسیر انتقال بار باید توسط متخصص سازه بررسی شود.
ساختمانهایی با امکان تقسیمبندی عملیات
در برخی ساختمانها میتوان عملیات را طبقه به طبقه، واحد به واحد یا ناحیه به ناحیه برنامهریزی کرد.
این روش میتواند باعث شود تمام ساختمان همزمان تحت عملیات اجرایی قرار نگیرد.
اما تقسیمبندی پروژه نباید صرفاً بر اساس راحتی اجرا انجام شود. ترتیب عملیات باید با رفتار سازه و مسیر انتقال نیرو هماهنگ باشد.
ساختمانهایی که فعالیتهای غیرضروری در آن قابل محدود کردن است
گاهی هدف اصلی، تخلیه کامل ساختمان نیست، بلکه کاهش موقت حضور افراد در محدوده عملیات است.
برای مثال ممکن است یک بخش از ساختمان در ساعات مشخصی تخلیه شود و عملیات در همان بازه انجام گیرد.
این مدل در پروژههایی که عملیات ساختمانی محدود و قابل کنترل است، میتواند از نظر اجرایی قابل بررسی باشد.
کدام روشهای مقاوم سازی برای ساختمان در حال بهرهبرداری مناسبتر هستند؟
روش مقاوم سازی باید براساس وضعیت واقعی سازه انتخاب شود. هیچ روش تقویتی را نمیتوان صرفاً به دلیل سرعت یا سادگی اجرا برای تمام ساختمانها مناسب دانست.
۱. ژاکت فولادی
در برخی پروژهها از اعضای فولادی برای افزایش ظرفیت یا بهبود عملکرد اعضای موجود استفاده میشود.
یکی از مزیتهای این روش، امکان اجرای نسبتاً موضعی آن در برخی شرایط است. با این حال، نحوه اتصال اجزای جدید به سازه موجود، دسترسی به عضو، محدودیتهای معماری و شرایط اجرایی باید بررسی شود.
در ساختمانهای مسکونی، موضوع اشغال فضا نیز اهمیت دارد. هرگونه افزایش ابعاد عضو سازهای ممکن است روی معماری داخلی یا مسیر تأسیسات اثر بگذارد.
۲. ژاکت بتنی
ژاکت بتنی یکی دیگر از روشهای تقویت اعضای سازهای است که بسته به شرایط میتواند برای افزایش ظرفیت برخی اعضا مورد استفاده قرار گیرد.
اما اجرای آن معمولاً با عملیات ساختمانی، قالببندی، آرماتوربندی، بتنریزی و ایجاد محدودیت در محل کار همراه است.
بنابراین اگر هدف پروژه، ادامه بهرهبرداری ساختمان در طول عملیات باشد، باید اثر این روش بر فضای قابل استفاده و زمان اجرای پروژه به دقت بررسی شود.
۳. استفاده از FRP
مواد کامپوزیتی FRP در برخی پروژههای بهسازی و تقویت سازهای برای تقویت اعضای مشخص مورد استفاده قرار میگیرند.
مزیت مهم این روش در بسیاری از کاربردها، وزن کم و ضخامت نسبتاً محدود سیستم تقویتی است. همین ویژگی میتواند در پروژههایی که محدودیت فضایی دارند اهمیت داشته باشد.
با این حال، استفاده از FRP نیز به شرایط عضو، بستر، نوع آسیب یا ضعف، شرایط محیطی و جزئیات طراحی و اجرا وابسته است و نمیتوان آن را یک راهکار عمومی برای هر ساختمان دانست.
۴. اضافه کردن یا تقویت سیستم باربر جانبی
گاهی مشکل ساختمان تنها مربوط به یک ستون یا تیر نیست و سیستم کلی مقاومت در برابر نیروهای جانبی نیاز به اصلاح دارد.
در چنین شرایطی ممکن است راهکارهایی مانند اضافه کردن یا تقویت دیوار برشی یا سیستمهای مهاربندی در طرح مقاوم سازی بررسی شوند.
این نوع مداخلات معمولاً اثر بیشتری بر سازه و معماری ساختمان دارند و بنابراین اجرای آنها در ساختمان در حال بهرهبرداری نیازمند برنامهریزی دقیقتری است.
استاندارد ASCE 41 نیز در فرآیند مقاوم سازی ساختمانهای موجود، اعضای مختلف سازهای و همچنین سیستمهای مرتبط با عملکرد لرزهای ساختمان را مورد توجه قرار میدهد.
آیا میتوان مقاوم سازی را طبقه به طبقه انجام داد؟
در برخی پروژهها اجرای مرحلهای میتواند یک گزینه قابل بررسی باشد.
برای مثال، اگر یک ساختمان چندطبقه نیازمند تقویت اعضای مشخصی باشد، ممکن است عملیات براساس طبقات یا نواحی مختلف تقسیم شود.
اما یک نکته مهم وجود دارد: ترتیب اجرای عملیات مقاوم سازی نباید صرفاً براساس راحتی تیم اجرایی تعیین شود.
در زمان اجرای مقاوم سازی ممکن است بخشی از سازه موقتاً تحت شرایط متفاوتی قرار بگیرد. بنابراین ترتیب حذف، تقویت یا اضافه کردن اعضا باید با تحلیل سازه و دستورالعمل اجرایی هماهنگ باشد.
به زبان ساده، نمیتوان گفت «این طبقه را اول انجام میدهیم چون راحتتر است» و بعد امیدوار بود ساختمان با این تصمیم موافق باشد. سازه معمولاً اهل همکاری با تصمیمهای بداهه نیست.
چه زمانی تخلیه ساختمان ضروریتر میشود؟
اگر عملیات مقاوم سازی باعث ایجاد تغییر قابل توجه در شرایط باربری، دسترسی خطرناک به اعضای اصلی، تخریب گسترده یا ایجاد شرایط ناایمن در محل شود، ادامه حضور ساکنان میتواند مناسب نباشد.
همچنین اگر برای اجرای عملیات نیاز به دسترسی گسترده به چندین عضو اصلی ساختمان وجود داشته باشد، یا امکان جداسازی ایمن محدوده کار از فضای مورد استفاده افراد وجود نداشته باشد، موضوع تخلیه یا محدود کردن بهرهبرداری باید جدیتر بررسی شود.
در ارزیابی ساختمانهای موجود، هدف تنها افزایش مقاومت یک عضو نیست؛ بلکه عملکرد کلی ساختمان و سطح عملکرد موردنظر اهمیت دارد. استاندارد ASCE 41 نیز فرآیند ارزیابی را بر اساس اهداف عملکردی و سطح خطر لرزهای سازماندهی میکند.
قبل از مقاوم سازی بدون تخلیه چه چیزهایی باید بررسی شود؟
وضعیت واقعی سازه
اولین مرحله، شناخت وضعیت موجود است.
نقشههای سازهای موجود، سن ساختمان، سیستم سازهای، تغییرات انجامشده، آسیبهای قابل مشاهده و شرایط اعضای سازهای باید بررسی شوند.
اگر اطلاعات ساختمان کامل نباشد، ممکن است نیاز به برداشت میدانی و بررسیهای تکمیلی وجود داشته باشد.
مسیر انتقال بار
در مقاوم سازی ساختمان نمیتوان یک عضو را جدا از کل سازه بررسی کرد.
باید مشخص شود نیروها چگونه در ساختمان منتقل میشوند و تقویت یک عضو چه اثری بر اعضای دیگر خواهد داشت.
این مسئله بهخصوص زمانی اهمیت پیدا میکند که قرار باشد بخشی از ساختمان در زمان اجرای عملیات همچنان مورد استفاده قرار گیرد.
محل اجرای عملیات
دسترسی به ستونها، تیرها، دیوارها، اتصالات و سایر اجزای موردنیاز باید بررسی شود.
اگر عضو موردنظر پشت دیوار، داخل فضای تأسیسات یا در محلی باشد که دسترسی به آن دشوار است، برنامه اجرایی متفاوت خواهد بود.
تأثیر عملیات بر ساکنان
سر و صدا، گردوغبار، لرزش، قطع موقت تأسیسات، محدودیت عبور و مرور و دسترسی به واحدها از جمله مواردی هستند که باید پیش از شروع عملیات بررسی شوند.
مقاوم سازی ساختمان صرفاً یک مسئله محاسباتی نیست. پروژه واقعی باید بین طراحی سازه، عملیات اجرایی و شرایط بهرهبرداری ساختمان هماهنگی ایجاد کند.
آیا مقاوم سازی بدون تخلیه ارزانتر است؟
نه لزوماً.
ممکن است حذف هزینههای ناشی از تخلیه موقت ساختمان باعث کاهش برخی هزینههای جانبی شود، اما اجرای مرحلهای یا محدودیتهای اجرایی میتواند زمان پروژه و هزینه نیروی انسانی را افزایش دهد.
از طرف دیگر، انتخاب روش مقاوم سازی نیز تأثیر مستقیمی بر هزینه دارد.
برای همین، مقایسه قیمت دو روش بدون مقایسه دامنه عملیات، میزان تقویت موردنیاز، شرایط ساختمان و مدت اجرای پروژه، اطلاعات چندانی به مالک نمیدهد.
هزینه واقعی مقاوم سازی باید بعد از ارزیابی ساختمان و تعیین راهکار فنی مشخص شود.

مقاوم سازی یا بازسازی ساختمان قدیمی؛ کدام لازم است؟
این دو مفهوم یکی نیستند.
مقاوم سازی ساختمان عمدتاً با هدف بهبود عملکرد سازه در برابر نیروهای موردنظر و رفع ضعفهای شناساییشده انجام میشود.
اما بازسازی ساختمانهای قدیمی میتواند دامنه بسیار وسیعتری داشته باشد و مواردی مانند معماری، تأسیسات، نما، سیستمهای مکانیکی و الکتریکی و سایر بخشهای ساختمان را نیز شامل شود.
در یک پروژه واقعی ممکن است هر دو فرآیند همزمان مورد نیاز باشند.
برای مثال، هنگام تقویت یک ساختمان قدیمی ممکن است دیوارها باز شوند، مسیر تأسیسات تغییر کند یا برخی فضاهای معماری نیاز به بازطراحی داشته باشند. در این شرایط هماهنگ کردن مقاوم سازی و بازسازی میتواند از دوبارهکاری جلوگیری کند.
لینک داخلی پیشنهادی: عبارت «بازسازی ساختمانهای قدیمی» به صفحه خدمات یا مقاله مرتبط موجود در سایت رعد رتروفیت لینک شود.
نقش ارزیابی سازه در تصمیمگیری درباره تخلیه
یکی از اشتباهات رایج این است که مالک ابتدا درباره روش اجرا تصمیم بگیرد و بعد به سراغ ارزیابی سازه برود.
فرآیند منطقی باید برعکس باشد.
ابتدا باید وضعیت ساختمان بررسی شود، ضعفها شناسایی شوند، هدف عملکردی مشخص شود و سپس گزینههای مقاوم سازی بررسی شوند.
استاندارد ASCE/SEI 41-23 نیز برای ساختمانهای موجود، فرآیند ارزیابی و مقاوم سازی را بر اساس سطح خطر، هدف عملکردی، اطلاعات ساختمان موجود و روش ارزیابی تعریف میکند.
بنابراین سؤال «آیا میتوان بدون تخلیه مقاوم سازی کرد؟» در واقع باید به شکل دقیقتری مطرح شود:
با توجه به وضعیت این ساختمان، آیا میتوان عملیات مقاوم سازی را به شکلی اجرا کرد که بهرهبرداری ایمن از بخشهای غیرعملیاتی ساختمان ادامه پیدا کند؟
این سؤال مهندسیتر و قابل پاسخگویی است.
آیا مقاوم سازی ساختمان بدون تخلیه برای آپارتمانهای مسکونی مناسب است؟
در ساختمانهای مسکونی، تصمیمگیری پیچیدهتر است؛ زیرا علاوه بر سازه، زندگی روزمره ساکنان نیز تحت تأثیر عملیات قرار میگیرد.
در یک ساختمان آپارتمانی ممکن است یک عملیات کوچک در فضای مشاع انجام شود، اما یک پروژه گستردهتر به ورود به واحدهای مختلف نیاز داشته باشد.
به همین دلیل، پیش از شروع پروژه بهتر است محدوده عملیات، زمانبندی هر مرحله، مسیر رفتوآمد، شرایط استفاده از آسانسور و راهپله، وضعیت تأسیسات و نحوه حفاظت از فضاهای مورد استفاده ساکنان مشخص شود.
در چنین پروژههایی، برنامه اجرایی مقاوم سازی تقریباً به اندازه خود راهکار فنی اهمیت پیدا میکند.
چگونه یک پروژه مقاوم سازی بدون تخلیه را برنامهریزی کنیم؟
برای کاهش اختلال در بهرهبرداری ساختمان میتوان فرآیند پروژه را در چند مرحله کلی تعریف کرد:
مرحله اول: جمعآوری اطلاعات
نقشههای موجود، سوابق ساختمان، تغییرات قبلی و اطلاعات مربوط به سازه جمعآوری میشوند.
مرحله دوم: بازدید و ارزیابی
شرایط واقعی ساختمان با اطلاعات موجود تطبیق داده شده و ضعفهای احتمالی شناسایی میشوند.
مرحله سوم: تعیین هدف مقاوم سازی
باید مشخص شود پروژه قرار است چه سطحی از عملکرد سازهای را تأمین کند.
مرحله چهارم: بررسی گزینههای مقاوم سازی
راهکارهای مختلف با توجه به وضعیت سازه، معماری، هزینه، زمان و شرایط بهرهبرداری مقایسه میشوند.
مرحله پنجم: طراحی و جزئیات اجرایی
روش انتخابشده به طرح اجرایی تبدیل میشود و جزئیات لازم برای اجرای صحیح مشخص میگردد.
مرحله ششم: برنامهریزی مرحلهای عملیات
اگر امکان ادامه بهرهبرداری وجود داشته باشد، محدودهها و زمان اجرای عملیات مشخص میشوند.
مرحله هفتم: اجرای کنترلشده
عملیات مطابق نقشهها و برنامه اجرایی انجام شده و شرایط سازه و محیط کار کنترل میشود.
چند اشتباه رایج در مقاوم سازی ساختمان در حال بهرهبرداری
انتخاب روش بر اساس قیمت اولیه
ارزانترین روش روی کاغذ الزاماً کمهزینهترین راهکار در پروژه واقعی نیست.
اگر یک روش باعث تخریب گسترده معماری، طولانی شدن زمان اجرا یا افزایش دوبارهکاری شود، هزینه نهایی میتواند بیشتر شود.
شروع عملیات قبل از ارزیابی کامل
این یکی از پرریسکترین اشتباهات است.
بدون شناخت سازه موجود، انتخاب روش مقاوم سازی بیشتر شبیه حدس زدن است تا طراحی مهندسی.
فرض اینکه تمام ساختمان باید تخلیه شود
در مقابل، این فرض نیز همیشه درست نیست.
ممکن است با طراحی مناسب برنامه اجرایی، محدود کردن محدوده عملیات و انتخاب راهکار متناسب با ساختمان، بتوان بهرهبرداری از بخشهایی از ساختمان را ادامه داد.
تمرکز فقط روی اعضای سازهای
عملکرد ساختمان در برابر زلزله فقط به تیر و ستون محدود نمیشود. استانداردهای ارزیابی ساختمانهای موجود، اجزای معماری، مکانیکی و الکتریکی را نیز در چارچوب عملکرد لرزهای مورد توجه قرار میدهند.
آیا مقاوم سازی ساختمان قدیمی همیشه بهتر از تخریب و ساخت مجدد است؟
پاسخ این سؤال نیز به شرایط پروژه بستگی دارد.
گاهی ساختمان موجود از نظر سازهای و اقتصادی ظرفیت مناسبی برای بهسازی دارد و مقاوم سازی میتواند گزینه قابل بررسی باشد.
در پروژههای دیگر ممکن است میزان ضعف، تغییرات موردنیاز، محدودیتهای معماری یا هزینه عملیات به اندازهای باشد که گزینههای دیگری نیز باید بررسی شوند.
به همین دلیل تصمیم بین مقاوم سازی، بازسازی یا ساخت مجدد باید پس از ارزیابی فنی و اقتصادی انجام شود، نه صرفاً بر اساس سن ساختمان.
مطالعات و تجربههای مهندسی نیز نشان دادهاند که مقاوم سازی ساختمانهای موجود میتواند با روشهای متنوعی انجام شود و روش مناسب به نوع سازه و ضعفهای آن وابسته است. USGS نیز نمونههایی از ارزیابی عملکرد ساختمانهای موجود پیش و پس از مقاوم سازی را مستند کرده است.
جمعبندی؛ آیا میتوان ساختمان را بدون تخلیه مقاوم سازی کرد؟
مقاوم سازی ساختمان بدون تخلیه ساکنان در برخی پروژهها امکانپذیر است، اما نمیتوان آن را برای همه ساختمانها یک راهکار عمومی دانست.
امکان ادامه بهرهبرداری در زمان عملیات به وضعیت سازه، نوع ضعفها، روش مقاوم سازی، محل اجرای عملیات، میزان مداخله در اعضای اصلی، شرایط دسترسی و الزامات ایمنی بستگی دارد.
بنابراین اولین قدم، انتخاب روش مقاوم سازی نیست؛ بلکه ارزیابی دقیق ساختمان موجود است.
بعد از مشخص شدن وضعیت سازه میتوان بررسی کرد که آیا عملیات باید با تخلیه کامل انجام شود، آیا امکان اجرای مرحلهای وجود دارد یا اینکه میتوان تنها بخشهای محدودی از ساختمان را در زمانهای مشخص از مدار بهرهبرداری خارج کرد.
در پروژههای مقاوم سازی ساختمانهای قدیمی، هدف فقط افزایش مقاومت چند عضو نیست. باید میان عملکرد سازه، ایمنی، معماری، تأسیسات، هزینه و نحوه بهرهبرداری از ساختمان تعادل ایجاد شود.
اگر ساختمان شما در حال بهرهبرداری است و درباره مقاوم سازی ساختمان بدون تخلیه، بهسازی لرزهای یا بازسازی ساختمان قدیمی تصمیم میگیرید، پیش از انتخاب روش اجرایی، وضعیت سازه را به صورت تخصصی بررسی کنید.


بدون دیدگاه